Transkription

In nomine sancte et individue trinitatis, patris et filii et spiritus sancti. Heinricus dei gratia dux Bawarie et Saxonie. Exemplaris forma nobis ab antecessoribus generis nostri relinquitur, ut devoti domino deo simus et ecclesiis dei, ubi possumus, promto semper assistamus auxilio. Eapropter decens est, quatenus sequaci pede diligenter illorum innitamur a vestigio a doctrinali observantia et, quicquid illi statuerunt, a quibus originem sanguinis traximus, in conferendo aliqua bona sua rationabiliter alicui ecclesie proremedio animarum suarum, ut illud ratum habeamus. Notum igitur esse volumus modernis et postfuturis, quoniam bona illius ecclesie, que dicitur in vulgari sermone Cremesmunstur, contermina sunt bonis antecessorum nostrorum sita a flumine, qui dicitur Horenbach, seorsum usque in Cremisam et illa b sepedicti antecessores b nostri libera donatione prenominate contulerunt ecclesie et nolumus statuta illorum trahere in irritum, sed potius privilegii nostri auctoritate coadfirmare. Bona inquam illa, sicut iam dictum est, s[ita] c a flumine Horenpach seorsum usque in Cremisam d, que fuerunt antecessorum nostrorum, videlicet parentum nostrorum, huius privilegii nostri titulo stabilita e facimus ecclesie iam tociens nominate, ut, [ s]icut illi parentes nostri scilicet in liberam possessionem illi dederunt ecclesie, ita et nos ius possidendi perpetuo con[t]radimus tempore. Similiter de manso illo, quod vulgo dicitur hoba in Halle, quem avus noster dux Welfo beate memorie eidem ecclesie scilicet Cremesmunstur dedit, ratum per manere volumus et inconvulsum. Quendam alium mansum etiam habet eadem ecclesia iam ante pluries nominata in monte vicino, qui fuit restauratus alterius mansi concambio, quem pius pater noster dux Heinricus ecclesie illi dederat. Et volu[m]us etiam, ut ille mansus, quem habet ecclesia per concamb[i]um loco illius mansi, quem pius pater noster contulerat ecclesie, immutabiliter permaneat. Ut au[t]em hec stabili durent permanentia et ne aliquis posterorum hec bona ecclesie possit avellere, iussimus sigillum nostrum pagine huic assigillari l[oc]o perpetui testimonii. Et ecce nomina personarum, que presentes erant, ubi hec fecimus : dominus Tietbaldus Patauiensis episcopus, abbas Sifridus de Alderspach f, abbas Fridericus de Aspahc et capellani nostri dominus Dauid sacerdos et dominus Gerhardus nota rius et dominus Conradus Sueuus, marchio Bertoldus de Ystria, iunior burgravius Heinricus, comes Rabodo de Ordenberch, Syfridus comes de Bilstain et frater suus comes Conradus, comes Liupoldus de Blei et frater suus comes Heinricus, Heinricus de Stouph, Iordanus dapifer et frater suus Iusarius, Otto de Rore, Warmundus de Lewenstain, Gundakerus de Stira, Fridericus de Brunowe, Poppo et fratres sui Otto et Engelscalcus de Urach, Albertus officialis de Burcstat, Ůgo de Lonstorp et plures alii. Acta sunt hec anno dominice incarnacionis M�C�LXX�IIII�, indictione VII, Data in curia Heringe XV kal. oct. per manum Gerhardi notarii.

(Aus: Monumenta Germaniae Historica. HL Nr. 100, www.dmgh.de)


Der Aufbau einer mittelalterlichen Urkunde

Urkunden dienten und dienen der Rechtssicherheit; feste Formeln sichern ihre Rechtswirksamkeit. Sie sind die wichtigsten Quellen für die Erforschung des Mittelalters. Geschrieben wurde sie in der königlichen Kanzlei. Die mittelalterlichen Urkunden haben einen dreiteiligen Aufbau: das eröffnende Protokoll, die Beschreibung des eigentlichen Rechtsakts im Kontext und das abschließende Eschatokoll.

Das Protokoll umfasst Chrismon und Invocatio.



Das Chrismon ist ein verschlungenes c-förmiges zeichen. Mit der Invocatio "In nomine sanctae et individuae trinitatis" wird gemäß dem mittelalterlichen herrschaftsverständnis Gott angerufen und zum Ausdruck gebracht, dass der König "im Namen der heiligen und unteilbaren Dreifaltigkeit" handelt.



In der anschließenden Intulatio nennt sich der König oder Kaiser, hier Heinrich II. als "Heinricus divina favente clementia rex", "Heinrich, König durch Gottes wohlwollende Güte". Das ist die jahrhundertelang geltende Titulatur.

Im Kontext, dem eigentliche Kern der Urkunde, wird mit der Publicatio darauf hingewiesen, dass der Rechtsakt "allen unseren Getreuen jetzt und in Zukiunft bekanntgegben wird: "Notum sit omnibus fidelibus nostris praesentibus scilicet et futuris".
In der Arenga oder Narratio wird die Rechtsgrundlage dargelegt. Der eigentliche Inhalt der Urkunde, zum Beispiel ein Grundstücksgeschäft, ist in der Dispositio niedergelegt. nimmt ausgeführt, gefolgt von der Pertinenzformel, in der die einzelnen in Frage stehenden Rechte formelhaft aufgezählt werden.
Mit der Corroboratio endet der urkundentext. Diese lautet formelhaft so: "Et ut haec nostrae auctoritatis pagina stabilis permaneat, eam manu propria roborantes sigilli nostri impressione iussimus insigniri" – "Um der Autorität … feste und unerschütterliche Dauer zu verleihen, haben Wir befohlen, diese durch Unsere eigenen Hand durch das Eindrücken Unseres Siegels zu unterzeichnen".


Im Eschatoll steht nun die Signumzeile. In dem aus den Buchstaben seines Namens zusammengezogenen Namenszeichen setzte der Herrscher von eigener Hand den sogenannten Vollziehungsstrich ein – eine kunstvolle Unterschrift, die beeindruckt.
Damit aber noch nicht genug. Die Rekognitionszeile stellt den Kanzleivermerk dar. Sie gibt Auskunft, welcher Kanzler und Erzkapellan als Notar an der Urkunde beteiligt war.
Nun wurde das Siegel angebracht – ein Abdruck der königlichen Petschaft auf Wachs oder Metall, das an einer Schnur angehängt oder durch einen Schlitz im Pergament gedrückt wurde. Im Siegelbild bleibt der Herrscher seinen Getreuen sozusagen als Person präsent. Ab dem 11. Jahrhundert zeigt es den Herrscher meist auf dem Thron sitzend.


Abgeschlossen wird das Eschatokoll mit Datum und Actum, also Ausstellungsdatum und Ausstellungsort, wobei die Datierung höchst kompliziert war. Angegeben werden die christliche Zeitrechnung, die antik-kaiserliche Steuereinteilung, genannt "Indiktion" sowie die eigenen Herrscherjahre. Das hier gezeigte Beisiel ist datiert auf: "Data kal. iul. anno dominicae incarnationis MII, indictione XV, anno vero domni Heinrici regis I; actum Suntheime", also "Gegeben an den Kalenden des Juli im Jahr 1002 der Fleischwerdung des Herrn (=1.7.1002), in der 15. Indiktion, im ersten Jahr des Herrn Königs Heinrich, geschehen zu Sontheim".


(Haus der Bayerischen Geschichte, www.hdbg.de.)




IMPRESSUM
Copyright 2012 Haus der Bayerischen Geschichte.
Realisiert von res media GmbH & Co. KG Augsburg.